آيا غذاهاي دستكاري شده ژنتیکی سالم هستند ؟

آيا غذاهاي دستكاري شده ژنتیکی سالم هستند ؟

 دكتر ربابه شيخ الاسلام 

متخصص سلامت عمومي و اپيدميولوژي تغذيه , رییس انجمن علمی غذا و تغذیه ی حامی سلامت ایران طی یادداشتی اختصاصی به سلامت نیوز درباره محصولات دستکاری شده ژنتیکی نوشت : خيلي ها از طريق پايگاه آموزشی تغذيه و سلامت( بهسایت ایران ) از من در مورد غذاهای Genetically Modified Food یا غذاهای دستکاری شده ژنتیکی مي پرسند اول بهتر است توضيح دهم كه اين غذا ها چه هستند و چگونه توليد مي شوند. مهندسي ژنتيك علمي است كه با تغيير در ژنوم دانه گياه يا ژن هاي حيوان يا ميكرو ارگانيسم ) ميتواند تغیيراتي در اين موجودات چه نباتي و چه غير نباتي بوجود آورد در طول سالها مهندسي ژنيتيك يا بيو تكنولوژي در حال شناخت سيستم پيچيده ژن ها ست و در طول سالها توانست با تغييراتي كه روي ژن انجام ميشد مثلا گندمي با مقاومت بيشتر به خشكسالي و يا دانه ذرتي كه مقاوم به آفات و يا برنجي با جذب مواد مغذي بيشتري از خاك تهيه كند.

علاوه بر اين بعضی تغييرات ژنتيكي میتواند ميزان محصول را در زمين را افزايش دهد . مهندسي ژنتيك با اين تغييرات سعي بر افزايش محصول مقاوم به آفات نقش خود را در امنيت غذايي بيان مي كند و ادعا دارد كه با اين تغييرات ميتواند كار كشاورزي را سهل تر ، آفات را كنترل و مصرف سموم را كاهش داده و بر توليد محصولات كشاورزي بيفزايد.

در واقع غذا هاي توليد شده با استفاده از اين علم كه تغيير در(DNA) يا ژنوم از طرق مختلف است غذاي دستكاري شده ژنتيكي و يا GM نا ميده ميشود. غذا هاي دستكاري شده ژنتيكي را در كشور ما غذا هاي تراريخته مي گويند ولي موضوع مهم اينست كه اين غذاها با توجه به نوع با ژن هاي متفاوت و با روش هاي متفاوت توليد مي شوند بهمين دليل است كه باید ارزيابي هايي ( حتی سختگیرانه ) در مورد ايمن بودن آنها براي انسان و جامعه و محيط زيست در نظر گرفته شود با توجه به تنوع اين دستكاريها هر محصول بايد جداگانه بررسي شود و اراِيه يك روش عمومي و مشابه براي ارزيابي همه نوع امكان پذير نيست .


ازطرف ديگر با توجه به نوشته های محققین این رشته تهیه بذور دستکاری ژنتیکی معمولا در اختیار انحصاری بعضی از شرکت هایی قرار دارد که منافع انحصاری تجاری بزرگ خود را دنبال می کنند برای مثال وجود 3 شرکت عمده تولیدی در ایالت متحده آمریکا این کشور را در صدر تولید کننده، کشت کننده، صادرکننده و مصرف کننده این محصولات قرار داده و این موضوع در کشور ما که اغلب ملاک هایمان را از این کشور ها میگیریم به عنوان یک دلیل موجه و قابل قبول برای تولید و یا مصرف این گونه محصولات در ایران عنوان می‌شود.

ولی این مسئله بسیار عمیق و حساس است چون شرکت های تولیدکننده بذور دستکاری شده ژنتیکی در طراحی و ساخت بذورخود با استفاده از مهندسی ژنتیک از ترفندهایی استفاده می کنند که کشاورز را مجبور به خرید مجدد بذر هر ساله از این شرکت ها می کنند. یکی از بحث برانگیزترین جلوه های مهندسی ژنتیک گیاهان، (Terminal technology) است که این شرکت ها بکار میبرند تا مطمئن شوند که هر سال کشاورزان بذر جدیدی را خریداری می کنند و از بذر حاصل از محصولات کاشته شده خود برای سال بعد استفاده نمی کنند. هر چند مکانسیم این فناوری از لحاظ مهندسی ژنتیک پیچیده است، اما در نهایت منجر به از بین رفتن جنین بذر و قدرت جوانه زنی گیاه در نسل بعد می گردد.


آیا با استفاده از GM می توان امنیت غذایی را در جهان گسترش داد و از گرسنگی کاست ؟
گفته میشود با توجه به امکان تولید بیشتر در واحد سطح زمین،بذور دستکاریهای ژنتیکی میتواند با تولید بیشتر در جهت امنیت غذایی و کاهش گرسنگی در جهان گام بر دارد یادمان باشد که اگر چه از پیدایش این روش حدود بیست سال میگذرد( 1996-2015) و امکان حمایت فنی برای کشور های فقیر با سود عظیمی که این شرکت ها از فروش محصولات تراریخته میبرندوجود داشته ولی رشد گرسنگی خصوصا در کشور های افریقایی از سال 1990 تا زمان فعلی بیش از 16 در صد رشد داشته است یعنی این کشور ها در انتشار و انتقال دانش به جوامع جهان سوم از خود تلاشی نشان نمی دهند و تنها در بدست آوردن انحصار فروش و تجارت گام برداشته اند.

.
آيا غذاهاي ژنتيكي دستكاري شده سالم هستند ؟
سازمان جهاني بهداشت ميگويد در طول سالها بخش كشاورزي با روش هاي بومي وسنتي ديگر سعي در تغييرات براي بهبود و ارتقاي كيفيت و افزايش توليد قبل از اين تكنولوژي داشته است و گاهي اين روش ها و تغييرات انجام شده مثبت و گاهي منفي بوده اند .

متوليان غذايي در كشورها در سطح ملي بايد در اين زمينه مسووليت بپذيرند و ايمن بودن اين غذا ها را بررسي كنند. در حال حاضر اغلب مسوولان غذايي كشور ها به اين باورند كه ارزيابي هاي خاص روي اين محصولات لازم و ضروريست.

سيستم هاي خاصي براي اين مهم بايد وجود آيد تا خيلي دقيق روش هاي GM و غذاهاي GM را براي اطمينان از حفظ سلامت انسان و محيط زيست قبل از ورود محصول به بازاربررسي كند.

از سال سال 1995 متخصصاني از کشورهای مختلف پروتکلی بنام پروتکل ایمنی زیستی را تدوين كرده اند . اين پرو توكل بعد از سالها بحث و اصلاح در سال 2000 در كانادا تصويب شد و سران دولت ها نيز به اجراي آن متعهد شدند.

نظر به بحث و حتي جدل فراوان در مورد اين غذا ها كه توليد و توزيع آن بدون توجه به مشكلات احتمالي آن در كشور هاي جهان رو به رشد است توجه به اين پرو تكل كه نتيجه تلاش جهاني است و اجراي دقيق مفاد آن یعنی استفاده صحیح و مطمئن از بیوتکنولوژی و ميكرو ارگانيسم ها و استفاده از روش هاي اطمينان بخش در شرایطی که برای محیط زیست و تنوع زیستی خطر ساز نباشد،الزامی مهم ، حیاتی و ملی است.


با توجه به مشكلات و بحث در زمينه غذا هاي دستكاري شده ژنتيكي در اغلب كشور هاي جهان و به دليل توليد و عرضه بي رويه بالا سازمان جهاني بهداشت نيز به فعاليت هاي كميته كدكس آليمانتاريوس Codex Alimentarius Commission اشاره مي كند كه از سال 2011 پيشرفت هاي زيادي در زمينه تدوين دستورالعل هاي مرتبط با اين نوع غذا ها داشته است .


در اين كميته اتفاق نظر اعضا در مورد ارزيابي قبل از ورود اين غذا ها به بازار مصرف در مورد هر محصول تك به تك كه شامل ارزيابي اثرات مستقيم (در مورد ژن بكار رفته ) و اثرات غير قابل پيش بيني ( كه ممكن است در اثر ورود ژن جديد بوجود آمده باشد) صورت گرفته و علاوه بر اين اين كميته سه راهنماي عملياتي نيز در زمينه اين غذاها تهيه و ابلاغ كرده است .

لازم به ذكر است كه كميته هاي كدكس المانتاريوس در هر كشور و جود دارد كه با توجه به اين دستورالعمل ها اقدام ميكند و در كشور ما نيز اين كميته فعال ميباشد و لازم است مسوول اين كميته اقداماتي را كه در زمينه اجرايي شدن اين راهنماهاي عملياتي انجام داده اند و مهمتر از آن اقداماتشان را به اطلاع مردم برسانند. سه راهنمای فوق الذکر عبارتند از :

1. راهنماي براي انجام ارزيابي هاي ايمني اين غذا ها كه از روش هاي مختلط و متنوع با DNA تهيه شده اند .
2. راهنماي براي انجام ارزيابي هاي ايمني اين غذا ها كه از روش هاي مختلط و متنوع با DNA و ميكرو ارگانيسم تهيه شده اند.
3. راهنماي براي انجام ارزيابي هاي ايمني اين غذا ها كه از روش هاي مختلط و متنوع با DNA حيوان تهيه شده اند .

اصول كدكس مغايرتي با قوانين ملي كشور ها ندارد ولي خيلي دقيق به موافقتنامه هاي سازمان جهاني تجارت ( SPS Agreement ) هماهنگ شده اند اعضاي WTO تشويق شده اند كه استاندار هاي ملي كشور ها و كدكس را رعايت كنند . اگر شركاي تجاري همان روش ها ي ايمني را براي غذا هاي GM رعايت كنند باز اين امكان نيز وجود دارد که با توجه به دقت نظر های متفاوت و قوانین حفظ سلامت و محیط زیست و قوانین محصولي در يك كشور پذيرفته و در كشور ديگري پذيرفته نشود.

بخش ايمني غذا و و بيماريهاي مشترك انسان و دام در سازمان جهاني بهداشت مسوولان ايمني غذا در كشور ها را براي اين منظور كمك مي كند .


لزوم تدوین قانون برای غذای سالم و غذاهای تراریخته در سطح ملي

الف . سیاست گذاری و تدوین قانون برای غذاهای تراریخته 
روش هايي كه كشور ها مصرف غذا های ترا ریخته را قانوني ميكنند متفاوت است . در بعضي از كشور ها هنوز اين غذا ها قانوني نيستند . كشور هايي كه تمركزشان را برارزيابي و حصول اطمينان از نداشتن خطر براي سلامت مصرف كنندگان گذاشته اند . 
كشور هايي كه قوانيني معين براي اين غذا ها دارند و علاوه بر توجه به خطر ات آن بر مصرف كننده و محيط زيست ، برارتباط با مسايل مرتبط با تجارت مانند قوانين برچسب گزاري تكيه مي كنند .
با توجه به بحث هاي هميشگي بر سر غذا هاي دستكاري شده بنظر مي رسد كه تنظيم قوانين ملی و سخت گیرانه توسط مراکزی که متخصصین علاقمند به سلامت و ایمنی کشور آنرا هدایت می کنند الزامی است . وبا توجه به شرایط خاص وبحرانی جهان و احتمال سو استفاده و حتی بیو تروریسم اهمیت رصد نمودن انواع غذا بصورت محصول کامل و یا نیمه آماده اهمیتی حساس و حیاتی دارد .


ب. سیاستگزاری و تدوین قانون برای تولید و واردات غذای سالم 
گفتگو در مورد غذاهای دستکاری ژنتیکی شده و هیاهوی پیرامون آن نباید ما را از عواقب و ضررهای استفاده از سموم کشاورزی ، سموم از رده خارج شده و خطرناک که به قیمت نازل بطور قاچاق وارد میشوند و ضمن به خطر انداختن جان مصرف کننده و محیط زیست موجب افزایش بار بیماری میشوند و از این طریق سرمایه های ملی ما را به به نابودی میکشانند غافل کند .

فروش زمین های کشاورزی و تبدیل آن به آپارتمان های مسکونی برای کسانی که ارزش خاک کشاورزی را میدانند بسیار تاسف بار و بهدر دادن سرمایه های ملی محسوب میشود خاک کشاورزی یک ثروت بی بدیل ملی است و اینگونه استفاده ها با لطمه زدن به کشاورزی ، محیط زیست را تخریب و با بخطر انداختن تولید داخلی به واردات دامن زده و کشور را وابسته میکند.

نداشتن قانون و برنامه ملی یک پارچه ایمنی غذا از مزرعه تا سفره، نبود نظارت به خاک کشاورزی و حفظ آن ،حمایت نکردن از روش های متفاوت ومختلف مبارزه با آفات نباتی که به روش های طبیعی و استفاده از حشرات مفید دوستدار محیط زیست که امکان پرورش آنها خوشبختانه در کشور وجود دارد ، کم لطفی به خاک و مغذی نکردن آن با کود های حاوی میکرو نوترینت ها نظیر کودهای حاوی آهن و روی ، استفاده بیش از حد از کود های نیتراته و باقیمانده آن در گیاهان خصوصا سبزیجات ریشه ای و خطرات بدیهی آن بر سلامت، و نکات دیگری که متخصصین کشاورزی بهتر به آن واقف هستند از مشکلاتی است که در عرصه تولید محصولات کشاورزی و دامی وجود دارد و باید برای آن چاره اندیشی کرد. متاسفانه سالهاست که این مطالب توسط متخصصین مختلف گفته می شود و گویا همتی یا بودجه ای و یا عزمی برای واداشتن سازمانهای مسوول به انجام وظایفشان وجود ندارد .


بازگشت